5G | Agoria

5G, IoT & Connectiviteit

5G en gezondheid

Over de verhouding tussen 5G enerzijds en gezondheid of milieu anderzijds doet regelmatig heel wat onjuiste informatie de ronde. Sommigen stellen zich ook vragen in dit verband. Het doel van het overzicht hierna is om een antwoord te bieden op die vragen.

5G is de vijfde generatiestandaard voor mobiele netwerken en de vervanger van 4G. 5G laat 4G ver achter zich en belooft een echte verbetering in onze manier van leven en op economisch vlak. Deze nieuwe standaard is ontworpen om de ontwikkeling van een rist nieuwe toepassingen mogelijk te maken enerzijds en de exponentiële groei van mobiele dataverbruik te kunnen opvangen anderzijds (sinds 2012 bijna elk jaar verdubbeld volgens het BIPT en een vervijfvoudiging tegen 2024 volgens Ericsson).

De voornaamste voordelen zijn een 10 tot 100 maal hoger gegevensdebiet, een extreem korte reactietijd (latentie) met een bijna ogenblikkelijk resultaat en een uitstekende netwerkkwaliteit.

Dankzij 5G zullen nieuwe toepassingen ontwikkeld kunnen worden die tegemoetkomen aan een reeks toekomstige uitdagingen op verschillende domeinen zoals mobiliteit, gezondheid, veiligheid, industrie en diensten, media, vrije tijd en ook onderwijs (meer info: 5G, een antwoord op de uitdagingen van morgen). 5G zal een aantal verbeteringen en nieuwigheden voor de burger en de economische wereld met zich meebrengen zoals de vaste telefonie dat heeft gedaan en daarna de verschillende generaties mobiele telefonie (4G, …).

Sommigen roepen op om maximaal op het vaste netwerk in te zetten. Het vaste netwerk met hoog debiet of zeer hoog debiet is uiteraard in veel gevallen een oplossing want tot zijn vele voordelen behoren de zeer hoge gegevensdebieten en een zeer korte reactietijd.. Maar een groot aantal toepassingen is/zal per definitie mobiel zijn (zoals de smartphone, de sensoren op mobiele machines of de zelfrijdende auto).

De gezondheidsaspecten van radiofrequenties worden al meer dan 25 jaar wetenschappelijk bestudeerd, in het bijzonder voor die welke voor mobiele communicatie worden gebruikt. Er werden bijna 30.000 études uitgevoerd. De overgrote meerderheid van de nationale en internationale agentschappen (waaronder de WHO – Wereldgezondheidsorganisatie) zijn het er over eens dat er geen aanwijzingen zijn dat de radiofrequenties van de telefonie onder de internationaal aanbevolen drempels gevolgen voor de gezondheid zouden hebben. 5G is vergelijkbaar met de andere technologieën van de vorige generaties zoals 2G, 3G of 4G en gebruikt ook radiofrequenties van hetzelfde type (meer informatie over millimetergolven in Vraag 6).

Vanuit technologisch oogpunt zullen de door 5G uitgezonden signalen zeer vergelijkbaar zijn met die welke door de huidige 4G worden uitgezonden.

Het advies van de verschillende sanitaire autoriteiten van de Europese of andere landen evenals het advies van de ICNIRP (Internationale Commissie voor bescherming tegen niet-ioniserende straling) gaan in dezelfde richting om te bevestigen dat 5G onder de geldende internationale drempels niet schadelijk is voor de gezondheid (zie ook Vraag 2). Enkele voorbeelden:

  • ICNIRP (2020): “The most important thing for people to remember is that 5G technologies will not be able to cause harm when these new guidelines are adhered to".
  • Europese Commissie (2017): "The strict and safe exposure limits for electromagnetic fields recommended at EU level […] apply for all frequency bands currently envisaged for 5G".
  • Finland (STUK 2020) : "The radiation safety of the 5G mobile network, as in previous networks (2G, 3G, 4G) is ensured by the radiation legislation."
  • Noorwegen (DSA 2019): "Measurements show that the total exposure from mobile and radio transmitters that we are exposed to today is weak and is far below the limits for what is harmful to health. We have no reason to believe that the introduction of 5G will change this."
  • Canada (Government of Canada): "The current Canadian limits already cover the frequency ranges that will be used by 5G devices and antenna installations."

Lijst van andere recente sanitaire adviezen:

Een video van Le Monde (#LesDécodeurs), "La 5G menace-t-elle votre santé" maakt komaf met de verdraaiing van de informatie die in sommige gevallen wordt verspreid, bijvoorbeeld in de Oproep van 180 wetenschappers en dokters over de potentiële risico’s van 5G.

Een recent artikel in DataNews (28 februari 2020), met een interview met de voorzitter van de ICNIRP, werpt ook licht op dit onderwerp: "5G-straling: moeten we ons nu wel of geen zorgen maken?".

De blootstelling aan radiogolven wordt geregeld door richtlijnen die worden opgesteld door onafhankelijke wetenschappelijke organisaties zoals de International Commission on Non-Ionising Radiation Protection (ICNIRP). De ICNIRP bijv. heeft haar richtlijnen bijgewerkt in maart 2020. In grote lijnen bevestigt ze de vorige 'richtlijnen', met enkele kleine aanpassingen om rekening te houden met 5G. Die richtlijnen voorzien overigens in ruime veiligheidsmarges om tegen alle vastgestelde risico’s te beschermen. De vastgelegde limiet – die door de Wereldgezondheidsorganisatie is goedgekeurd, in de hele wereld ruim wordt gevolgd en door de Europese Unie wordt aanbevolen – bedraagt 41,2 V/m . Zoals de grafiek hierna laat zien, zitten de drie Belgische gewesten verder onder die norm.

Om 5G ten volle te kunnen uitrollen (geen 5G met beperkte capaciteit), moeten de gewestelijke Belgische normen worden herzien (in het bijzonder in Brussel), waarbij idealiter de aanbevolen normen van de ICNIRP, de WHO en de EU worden gevolgd.

emission norm graph

Het IARC heeft radiofrequenties in 2011 uit voorzorg in deze categorie ingedeeld. De frequenties die voor 5G gebruikt zullen worden, maken er deel van uit. Ze worden ingedeeld in de categorie van de mogelijk kankerverwekkende stoffen want de beschikbare gegevens zijn nog onzeker. Deze categorie omvat heel wat andere stoffen (311 agentia), waaronder bijvoorbeeld koffie, gepekelde groenten (bijv. augurken) en aloë vera.

Op basis van alle informatie waarover de wetenschap op dit ogenblik beschikt, is het niet mogelijk om een verband te leggen tussen de straling van mobiele telefonie en eventuele gezondheidsproblemen.

De enige twijfel die volgens het IARC blijft, betreft hoofdzakelijk het intensief gebruik van draagbare telefoons die tegen het oor worden gehouden (en niet de blootstelling aan antennes). In dit verband hebben de sanitaire overheden voorzorgsmaatregelen bij het gebruik aanbevolen. Een goed mobiel telefonienet met hoge verbindingskwaliteit en de optimalisatie van de mobiele telefoons om de straling zo laag mogelijk te houden maken deel uit van bedoelde maatregelen. De gebruikers kunnen ook beslissen hun blootstelling te verminderen door het toestel verder van hun lichaam te houden en door de luidspreker of een oortje te gebruiken.

In sommige publieke oproepen wordt melding gemaakt van studies die aantonen dat elektromagnetische golven een gezondheidsrisico vormen. Daarbij wordt met name verwezen naar de resultaten van een studie van het NTP (National Toxicology Program, US Department of Health and Human Services). Maar het ICNIRP, net zoals de FDA (US Food and Drug Administration), kwamen in 2018 tot volgende conclusie: "Consideration of their findings does not provide evidence that radiofrequency EMF is carcinogenic. (…) ICNIRP considers that the NTP (…) studies do not provide a consistent, reliable and generalizable body of evidence that can be used as a basis for revising current human exposure guidelines."

Over elektrosensitiviteit zijn al heel wat studies gepubliceerd. Dubbelblinde onderzoeken (groepen met en zonder blootstelling om het placebo- of nocebo-effect te testen) in laboratoria hebben niet kunnen aantonen dat mobiele stralingen impact hebben op het welzijn van een persoon.

Maar de symptomen die elektrogevoelige personen ondervinden, zijn wel reëel en kunnen ernstig zijn, waardoor ze een negatieve impact op hun levenskwaliteit hebben. Zij maken melding van klachten bij blootstelling aan elektromagnetische golven die ver onder de geldende limieten liggen. Er zijn drie mogelijke verklaringen denkbaar:

  • De symptomen kunnen van psychologische oorsprong zijn.
  • De symptomen kunnen veroorzaakt worden door andere omgevingsfactoren (bijv. stress, …) of door een ziekte.
  • De symptomen kunnen gelinkt zijn aan elektromagnetische golven (hoewel dit tot dusver nog nooit is bewezen)

Zie o.a. https://www.kennisplatform.nl/elektrogevoeligheid/

Het gebruik van nieuwe frequentiebanden – die noodzakelijk zijn voor de snelheid en de capaciteit – vergroot noodzakelijkerwijs de blootstelling (onder overigens gelijke omstandigheden). Er kan dus een lichte toename van de totale blootstelling aan radiogolven optreden wanneer 5G wordt toegevoegd aan een bestaand netwerk of in een nieuwe zone. Verwacht wordt echter dat de totale blootstelling laag zal blijven omdat de verbetering van de spectrale efficiëntie die 5G mogelijk maakt de marginale blootstelling tot een minimum beperkt. Met 5G kan het vermogen nl. adaptief worden geregeld – er wordt niet meer vermogen gebruikt dan nodig – en wordt een betere bundelvorming mogelijk gemaakt – de antenne zendt niet uit in richtingen die niet nuttig zijn (zie vraag 8). En de blootstelling mag de beschermingsnormen hoe dan ook niet overschrijden.

Zo zegt Ofcom, de Britse telecomregulator, het volgende over de metingen van 5G-straling (zie link): "The maximum measured at any mobile site was approximately 1.5% of those levels – including signals from other mobile technologies such as 3G and 4G. The highest level from 5G signals specifically was 0.039% of the maximum set out in the international guidelines."

De zogenaamde ‘millimetergolven’ komen voor in de frequentiebanden van 26 GHz tot 300 GHz (golflengtes tussen 10 en 1 mm).

De licenties die op korte termijn voor 5G geveild moeten worden, hebben betrekking op de 700MHz-, 3,5Ghz en 3,8-4,2GHz-frequentiebanden (dus geen millimetergolven). Deze frequenties zijn vergelijkbaar met die welke al 30 jaar worden gebruikt. Sommige werden in het verleden toegewezen voor radio en tv.

Op termijn zouden de frequentiebanden van 26 GHz (millimetergolven) ook voor 5G geveild moeten worden. Hun draagwijdte is korter dan de laagste golven en ze worden gemakkelijker door obstakels tegengehouden. De veiligheidsnormen zijn ook op deze millimetergolven van toepassing. Dit wordt door de Europese Commissie bevestigd: "The strict and safe exposure limits for electromagnetic fields recommended at EU level […] apply for all frequency bands currently envisaged for 5G” (zie link).

De databank van de WHO omvat meer dan 350 studies over dit onderwerp. Voor deze toekomstige 5G-frequenties werden veel onderzoeken uitgevoerd op andere toepassingen (bijv. satellietverkeer en radarinstallaties) die deze frequenties al sinds ettelijke decennia gebruiken met vermogensniveaus die veel hoger zijn dan voor mobiele telecommunicatie. Tot dusver zijn er geen aanwijzingen dat blootstelling aan de stralingsintensiteit voor mobiele communicatie een effect heeft op de gezondheid. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat bepaalde sanitaire overheden, o.a. in Frankrijk, verder onderzoek in dit frequentiegamma aanbevelen.

In een studie over millimetergolven verklaart de Europese Commissie het volgende: "Other than heating effects (which are not significant at the power levels to be expected for 5G), no harmful mm-wave health effects have been demonstrated in humans to date." (Study on using millimetre waves bands for the deployment of the 5G ecosystem in the Union: European Commission / IDATE, 2019).

Over een vermeend verband tussen 5G en het leefmilieu, microgolven, militaire wapens en het coronavirus wordt heel wat ‘fake news’ verspreid:

"In Nederland zijn honderden vogels gestorven tijdens testen met 5G ten gevolge van de hoge stralingsintensiteit van 5G."

In Den Haag werd tijdens de bedoelde periode geen enkele test met 5G uitgevoerd. Tussen oktober en november 2018 stierven wel honderden spreeuwen in het Huygenspark in Den Haag. Doodsoorzaak: de vogels hadden niet alleen de eetbare bessen maar ook de giftige stekels van taxussen opgegeten. Le Monde en andere media hebben hierover rechtzettingen gepubliceerd (zie: Vidéo TV Arte - "La 5G tueuse d’oiseaux – Désintox ARTE" of Le Monde – "Oiseaux tués, insectes en surchauffe…, démêler le vrai du faux sur les animaux et la 5G").

  • Over vogels:

Het Duitse Federale Agentschap voor stralingsbescherming (Bündesamt für Strahlenschutz - BfS) stelt: « According to the current state of scientific knowledge, there are no scientifically reliable indications of a danger to animals and plants from high-frequency electromagnetic fields below the limit values. The only known and scientifically proven mechanism of action of high-frequency fields on organisms is the heating due to energy absorption. The intensity of the fields emanating from transmitters is not sufficient to cause biologically effective warming of living beings…”

De Australische toezichthouder (ARPANSA) zegt: “Impacts of artificial electromagnetic fields on plant and animal life have not been established. The workshop explored the relevance of effects shown in laboratory experiments to real life situations, noting that effects found in laboratory settings have not been demonstrated in the natural environment. Studies that have been conducted in the natural environment generally report little or no evidence of impact on plants or animals.”

  • Over het milieu:

Wat de microgolfoven betreft, die gebruikt frequenties in de buurt van 3,5 GHz (meer bepaald 2,4 GHz). Maar het zijn niet de frequentiebanden die van belang zijn, maar de blootstelling aan de golven (die verband houdt met het emissievermogen). In een microgolfoven bedraagt het vermogen veelal 800 tot 1000 W, maar de gesloten ruimte beperkt de energielekken en beschermt dus de gebruiker. Voor microgolfovens gelden overigens normen om de gebruiker te beschermen (zie "Microgolfovens: feiten en fabels"). Voor radiogolven zijn ook blootstellingsnormen ter bescherming van personen van toepassing (zie punt 2).

  • Microgolfoven:

Gerichte-energiewapens zoals het 'Active Denial System’ gebruiken een frequentieband van 95 GHz (die ook gebruikt wordt voor satellietnavigatie en radiolokalisatie in België maar met veel lagere vermogens). Maar zoals voor microgolfovens is het gebruikte vermogen en niet de frequentieband belangrijk. Voor deze militaire wapens is het gebruikte vermogen veel hoger dan de internationale beschermingsaanbeveling van 41,2 V/m.

  • Militaire wapens:

In het kader van de COVID-19-epidemie deden verhalen de ronde over een vermoedelijk verband tussen 5G en dit coronavirus, waarbij werd gesuggereerd dat het virus zich in Wuhan heeft ontwikkeld omdat die stad een van de centra van 5G was. Die informatie werd tegengesproken door verschillende media en autoriteiten, die de verspreiding van 'fake news' aan de kaak stelden. Enkele voorbeelden:

BBCNews ("Coronavirus: Scientists brand 5G claims 'complete rubbish'", 5/4/20), Test Aankoop ("5G veroorzaakt geen corona", 27/3/20), VRT Nieuws ("Complottheorieën linken 5G-masten aan corona, brandstichters brengen gsm-verkeer écht in gevaar", 16/4/20)

  • Coronavirus:

Meer antennes met 5G?

  • In het algemeen is het niet het aantal antennes dat van belang is, maar de straling van deze antennes. Indien de emissienorm van de antennes strenger/lager is, zullen meer antennes nodig zijn om dezelfde dekkingskwaliteit op het grondgebied te garanderen. En als de dekkingskwaliteit matig is, zal uw smartphone (die als een antenne werkt) meer moeten uitstralen om te telefoneren/op internet te gaan. Vandaar dat het belangrijk is een goede dekking te hebben.
  • Doordat sommige frequentiebanden voor 5G hoger zijn, is het bereik van de golven kleiner. Het is dus belangrijk dat ‘repeaters’ of ‘small cells’ worden geplaatst om het bereik voor de gegevenstransmissie te vergroten.
  • Wat uiteindelijk telt, is dat de door de ICNIRP/WHO aanbevolen emissienorm wordt gerespecteerd.

"Adaptieve antennes" (of "Massive MIMO"), een nieuwe gevaarlijke technologie?

Alle antennes voor mobiele telefonie moeten de geldende reglementering inzake blootstelling aan golven respecteren. Dat geldt ook voor de nieuwe generatie zogenaamde Massive MIMO-antennes (Multiple Input Multiple Output of Meerdere In Meerdere Uit). Die zijn in staat de emissies in gerichte kleine bundels te sturen in de richting waar de gebruikers zich bevinden. Zo is het mogelijk in de richting van de gebruiker te zenden, terwijl de straling in de andere richtingen duidelijk lager is. Deze nieuwe generatie antennes zal worden gebruikt in combinatie met 5G om de capaciteit te verhogen. Ze kunnen evenwel ook worden uitgerold voor technologieën die al gebruikt worden zoals 4G.

Om deze nieuwe generatie antennes te kunnen plaatsen moeten de gewestelijke emissienormen (en de gebruikte berekeningsmethoden) in België (en in het bijzonder in Brussel) worden herzien, waarbij idealiter de aanbevolen normen van de ICNIRP, de WHO en de EU worden gevolgd.

De ICNIRP is de "International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection" (www.icnirp.org). Het is deze commissie die de richtlijnen of niet te overschrijden drempels voor mobiele telefonie vastlegt. Die worden vervolgens door de WHO en de EU aanbevolen en door de grote meerderheid van landen (o.a. de meeste EU-landen) toegepast.

De ICNIRP stelt zich tot doel om mens en milieu te beschermen tegen de potentiële risico’s van niet-ioniserende golven (zoals de golven van antennes voor mobiele telefonie). Daartoe worden wetenschappelijk onderbouwde adviezen opgesteld en verspreid over de limieten voor blootstelling aan niet-ioniserende golven. Experts uit verschillende landen en vakgebieden zoals biologie, epidemiologie, geneeskunde, fysica en chemie werken met en bij de ICNIRP om de blootstellingsrisico’s te evalueren en stellen richtlijnen op voor blootstelling aan deze golven (samenstelling van de Groep wetenschappelijke experts: zie link). De experts van de ICNIRP baseren zich voor hun adviezen op wetenschappelijke publicaties over de biologische effecten en werkingsmechanismen van stralingen voor het hele gamma niet-ioniserende frequenties. De organisatie maakt een punt van de neutraliteit van haar experts.

In maart jl. heeft de ICNIRP haar aanbevelingen bijgewerkt voor niet-ioniserende straling na diepgaand nieuw onderzoek van de volledige relevante wetenschappelijke literatuur, wetenschappelijke workshops en een brede publieke raadpleging (link). In grote lijnen bevestigt de ICNIRP de reeds bestaande normen, met enkele kleine wijzigingen om rekening te houden met 5G. Het gaat om 41,2 V/m voor de referentiefrequentieband van 900 MHz.

Verschillende comités van experts (bijv. SCENIHR, ARPANSA, …), die in opdracht van nationale en internationale gezondheidsautoriteiten werken, bekijken overigens geregeld de stand van de wetenschap en komen tot de conclusie dat de door de ICNIRP opgestelde richtlijnen een afdoend beschermingsniveau voor de gezondheid bieden.

Voor 5G zijn de bevoegdheden verdeeld tussen het federale niveau en de drie gewesten:

  • Op federaal niveau: de veiling van de frequentiebanden. Het is de minister van telecommunicatie die bevoegd is met het BIPT (Belgisch Instituut voor Postdiensten en Telecommunicatie). Gezien de vertraging die België heeft opgelopen doordat er geen volwaardige regering is, zou het BIPT tegen de zomer tijdelijke vergunningen moeten verlenen voor de 3,6-3,8GHz-frequentiebanden, in afwachting van de veiling van alle frequentiebanden voor 5G (700 MHz, 3,5 GHz en 3,8-4,2 GHz). De (volgende) regering / minister van Telecommunicatie zal samen met het BIPT die veiling moeten organiseren.
  • Op gewestelijk niveau: de emissienormen voor antennes. Dit is een milieubevoegdheid: de minister van Leefmilieu en de administratie van Leefmilieu (Leefmilieu Brussel, SPW Environnement/ISSeP, Omgeving Vlaanderen). Het zijn dus de regeringen en/of parlementen van de gewesten die bevoegd zijn om de emissienormen voor de antennes te herzien.
  • EU: de regels betreffende de radiogolven van mobiele telefoons worden bepaald door de Europese R&TTE-richtlijn 1999/5/CE, met name wat de veiligheid betreft. Deze richtlijn wordt in België door bijzondere regels aangevuld (bijv. verplichting om de SAR-waarde – Specific Absorption Rate – te vermelden). Meer informatie: link FOD Volksgezondheid.

Overige nuttige links:

Publicaties Agoria:

Hebt u nog andere vragen? Stuur ze dan naar 5G@agoria.be