EPBD-normen hebben betrekking op de energieprestatie in gebouwen. Maar wat zijn deze normen precies? Hoe worden ze ontwikkeld en hoe kunt u daar zelf aan deelnemen?


In een vorig artikel over het energiebeleid voor de bouw bespraken we hoe de normen die gericht zijn op de energieprestatie in gebouwen (de zogeheten 'EPBD-normen') de energie-efficiëntie van gebouwen bevorderen. Dit artikel verduidelijkt wat deze normen precies zijn, hoe ze worden ontwikkeld en hoe u zelf kunt bijdragen tot de verdere ontwikkeling ervan.

Wat zijn de EPBD-normen?

De EPBD-normen zijn een set normen ontwikkeld vanuit M/343 in 2007/2008 en herzien vanuit het mandaat M/480 in opdracht van de Europese Commissie ter ondersteuning van de implementatie van de Richtlijn Energieprestatie voor Gebouwen (EPBD). De doelstelling van de normen is om de Europese 'best practices' rond het EPB (de implementatie van de minimumeisen inzake energieprestatie) te bundelen en beschikbaar te maken voor de lidstaten.

Bij de herziening lag de nadruk op het inzichtelijk maken van de nationale en regionale keuzemogelijkheden. Voor elke EPB-norm met berekeningsmethodieken werd tevens een spreadsheet ontwikkeld. De herziene normen werden grotendeels in 2017 gepubliceerd. De volgende stap is nu om te bekijken op welke wijze de informatie in de normen kan worden ingezet om de optimalisatie van het EPB vorm te geven.

Voor meer informatie over de herziening van de EPBD, klik hier.

Wat is normalisatie?

Normalisatie is breed genomen een proces dat erop gericht is om iets te conformeren aan één of meer regels. In de regelgevende context zijn normen en andere standaardiseringspublicaties vrijwillige technische specificaties voor producten, diensten en processen.

De bedoeling is dat normen de 'best practices' uit de industrie, tertiaire en publieke sector vertegenwoordigen. Naast 'normen' wordt ook vaak het woord 'standaarden' gebruikt. Dit komt meestal door gebruik van het Engelse woord voor normaliseren, nl. 'to standardise' (Brits Engels) of 'to standardize' (Amerikaans Engels), in het Nederlands. In de industrie wordt onder normaliseren het vastleggen van standaarden verstaan (en wordt dit dus ook wel standaardiseren genoemd).

Wat is de relatie tussen normen en regelgeving?

Een norm is geen regelgeving, maar het vrijwillig vastleggen van een aantal afspraken tussen stakeholders. Normen kunnen verplicht worden wanneer ernaar wordt gerefereerd in wetten, contracten, openbare aanbestedingen of certificering.

Er wordt soms binnen regelgeving verwezen naar bepaalde normen, bijvoorbeeld om de uitvoering van conformiteitstesten voor producten vast te leggen. In de praktijk wordt er soms verwezen naar bijvoorbeeld 'Ecodesign' en 'Energy labelling' als Europese normen of standaarden, maar dit is niet correct. De Ecodesign en Energy labelling verordeningen zijn bindende Europese wetgevende documenten, die in alle lidstaten zonder omzetting in nationale regelgeving van toepassing zijn met een direct bindende status op Europees niveau.

Wat is een geharmoniseerde norm?

Geharmoniseerde normen zijn Europese normen die op verzoek van de Europese Commissie door Europese normalisatie-instellingen worden ontwikkeld op basis van een mandaat ter ondersteuning van Europese regelgeving (richtlijnen en verordeningen). Ongeveer 20% van alle Europese normen worden op deze manier ontwikkeld. Via geharmoniseerde normen kan een bedrijf aantonen dat producten of diensten aan de technische vereisten van de relevante EU-wetgeving voldoen. Het gebruik van geharmoniseerde normen is in principe vrijwillig.

Waarom staan er verschillende codes op de normdocumenten?

In het algemeen worden tijdens het ontwikkelproces de verschillende ontwerpdocumenten voor normen gemarkeerd met 'ballot codes' om te kunnen herkennen in welke fase zij zich bevinden (zie Figuur 1). Zo is het vrij makkelijk om te herkennen dat een document met 'prEN' zich in de fase voor openbare raadpleging bevindt en dat hier dus feedback op gegeven mag worden.

Indien de openbare raadpleging nog open staat, is deze in het geval van Belgische en Europese normen terug te vinden via de NBN public enquiry portal (toegankelijk voor iedereen) of via de ISOlutions portal (enkel voor commissieleden) voor NBN (instantie voor normalisatie op Belgisch niveau), CEN (instantie voor normalisatie op Europees niveau)  en ISO normen (instantie voor normalisatie op internationaal niveau).

Daarnaast bestaan er naast normen ook verschillende andere normalisatiedocumenten, zoals een technische specificatie (TS), een technisch rapport (TR), een handleiding, een workshop agreement (IWA/CWA) en een ISO publicly available specification (PAS). Afhankelijk van de doelstelling van de informatie in het document en de gevonden consensus in een commissie, wordt de keuze tussen deze verschillende documenten gemaakt. De gepubliceerde normen en normen in ontwikkeling zijn hier te vinden per commissie: CEN/TC371, CEN/TC88/89, CEN /TC156, CEN/TC169, CEN/TC228, CEN/TC247.


Figuur 1: Schematische interpretatie van de normalisatie processtappen, incl. de 'ballot codes' voor CEN- en ISO-documenten (bron: Agoria)

Hoe kan ik de EPBD-normen het makkelijkst lezen?

Specifiek voor EPBD-normen is er vanuit het overkoepelend raamwerk in ISO 52000-1 een modulaire structuur aangebracht waarin de meer dan 90 normen zijn georganiseerd. De basis bestaat uit vier type modules:

  • M1 voor de overkoepelende normen (e.g. bepalingen voor uitdrukking energieprestatie)

  • M2 voor het gebouw (e.g. bepalingen voor energiebehoefte, ventilatie)

  • M3-M11 voor technische gebouwsystemen (e.g. bepalingen voor verwarming, ventilatie, SWW)

  • M12-13 voor overige systemen of applicaties die niet onder EPB vallen.

Elke module kan vervolgens beschouwd worden binnen verschillende sub-modules; algemeen (1), noden (2), de beoogde toepassing (3), uitdrukking van energieprestatie (4), functies (5), gebruik (6), interacties (7), zonering (8), berekeningsmethodiek (9), meetmethodiek (10), inspectie (11), comfort (12), externe milieucondities (13), economische berekeningen (14). Indien een sub-module op een module van toepassing is, verwijst deze naar één of meerdere normen.

Bijvoorbeeld voor M2 'gebouw' vallen onder sub-module 2 'noden' de volgende normen en technisch rapport:

  • De norm EN ISO 52016-1 'Energy performance of buildings - Energy needs for heating and cooling, internal temperatures and sensible and latent heat loads - Part 1: Calculation procedures'

  • De norm EN ISO 52017-1 'Energy performance of buildings -- Sensible and latent heat loads and internal temperatures -- Part 1: Generic calculation procedures'

  • Het technisch rapport CEN ISO/TR 52016-2 'Energy performance of buildings - Energy needs for heating and cooling, internal temperatures and sensible and latent heat loads - Part 2: Explanation and justification of ISO 52016-1 and ISO 52017-1'.

Deze normen en het technische rapport worden allen ontwikkeld en beheerd door de technische commissie 89 (CEN/TC89) over 'Thermal performance of buildings and building components'. Een overzicht van de modules en sub-modules is te vinden in de tabel, in iedere norm die de positie van die norm in de modulaire structuur aangeeft (tabel 1).

Wat is het verschil tussen een norm en een technisch rapport (TR)?

Binnen de EPBD-normen wordt er regelmatig een bijbehorend technisch rapport toegevoegd. Het technisch rapport is een manier om interessante, niet-normatieve informatie uit de ontwikkeling van een norm vast te kunnen leggen. Zo bevat ISO EN 52000-2 bijvoorbeeld een verdere toelichting over de aanpak van bepaling van energieprestatie op basis van vier hordes. Het is een aanvulling op de beschrijving van indicatoren voor het bepalen van nearly-zero energy buildings (NZEB) in ISO EN 52000-1. Zowel een norm als een technisch rapport worden goedgekeurd op basis van consensus in de technische commissie. Voor de stemming en levensduur zijn de eisen iets verschillend; enkel de norm valt onder de 5-jaarlijkse 'systematic review'.

Wat is het verschil tussen Annex A en B in de EPBD-normen?

In de herziening van de EPBD-normen zijn standaard een Annex A en Annex B toegevoegd. Annex A is een template waarin ruimte wordt gegeven aan lidstaten om hun eigen gegevens toe te voegen volgens de normstructuur. In Annex B staan default waardes opgenomen, die door de lidstaten eventueel overgenomen kunnen worden indien zij geen eigen gegevens willen toevoegen.

Vanuit de herziening van de Richtlijn Energieprestatie voor gebouwen (EPBD) is bepaald dat lidstaten hun berekeningsmethodiek moeten omschrijven volgens Annex A van de normen ISO 52000-1, 52003-1, 52010-1, 52016-1 en 52018-1 voor 20 maart 2020. Dit betekent dus dat zij hun eigen rekenmethodiek moeten omschrijven naar de structuur van Annex A van de respectievelijke normen.

Voor meer informatie over de herziening van de EPBD, klik hier.

Wat is de rol van een technische commissie?

De normen worden ontwikkeld en beheerd in zogenaamde technische commissies. Er bestaan technische commissies op CEN- en ISO-niveau, die worden gespiegeld op nationaal niveau. Deze nationale commissies heten ook wel Spiegelcomités. De EPBD-normen worden ontwikkeld en beheerd in zes commissies met ieder een eigen focus:

  • CEN/TC371 als overkoepelende projectgroep

  • CEN/TC89 met een focus op de schil

  • CEN/TC 156 met een focus op ventilatie

  • CEN/TC169 met een focus op verlichting

  • CEN/TC 228 met een focus op verwarming en koeling

  • CEN/TC 247 met een focus op gebouwautomatisering (BACS)

Binnen de commissies kunnen er werkgroepen opgericht worden, specifiek gericht op het ontwikkelen van een norm. Deze werkgroep kan weer worden opgeheven indien de norm is voltooid. Momenteel zijn er binnen het Belgisch Spiegelcomité voor verwarming en koeling (E228) twee werkgroepen actief voor de ontwikkeling van Belgische Annexen op de normen NBN EN 12831-1 en NBN EN 12831-3. 

Belgische Spiegelcomités worden doorgaans aangeduid door de sectoroperator gevolgd door de letter 'E' voor Europees en "I" voor internationaal, bijvoorbeeld SA/E228. Het delen van documenten en informatie en de stemmingen rond de normen per commissie verloopt via document beheerssysteem; de ISOlutions portal. Om een inlogaccount te verkrijgen is het noodzakelijk lid te worden van een commissie. Voor leden van Agoria gelden hiervoor speciale voorwaarden. Meer informatie hierover is te verkrijgen via Ludo Vanroy (ludo.vanroy@agoria.be).

Voor meer informatie over de ontwikkeling van de Belgische Annex op NBN EN 12831-1, klik hier.

Wat is de rol van Agoria bij de ontwikkeling van de EPBD-normen?

Als sectoroperator voor NBN/E371 ligt de coördinatie van de normenontwikkeling voor de EPBD-normen bij bij het Bureau voor Normalisatie (NBN). De bijdragende commissies worden gecoördineerd door een aantal sectoroperatoren. Agoria is samen met Sirris sectoroperator van een aantal van de Belgische spiegelcomités voor de EPBD-normen; de SA/E156, SA/E228 en SA/E247.

Dit betekent dat Sirris-Agoria het secretariaat van de commissie waarneemt. Het secretariaat bewaakt de procedures, organiseert het overleg en heeft een neutrale status. Dirk De Moor van Agoria (dirk.demoor@agoria.be) is voorzitter van NBN/E371. De rol van de voorzitter is om consensus te bekomen tijdens de meeting. Dit is eveneens een neutrale rol. De voorzitter wordt gekozen door de leden van de commissie. Voor de overige commissies wordt het secretariaat waargenomen voor het NBN (E371), het WTCB (E89) en het IBE-BIV (E169).

Hoe kan ik deelnemen aan de ontwikkeling van de normen?

Als expert van een bedrijf of andere organisatie is het mogelijk om deel te nemen aan de ontwikkeling van normen door lid te worden van een commissie. Er kan gekozen worden uit een actief of passief lidmaatschap. Als actief lid is het mogelijk om mee te stemmen en deel te nemen aan de CEN- of ISO-werkgroepen als expert. Om lid te worden van een CEN- of ISO-commissie is het altijd noodzakelijk om eerst lid te worden van de nationale commissie. De commissie vaardigt een lid af  voor deelname aan de CEN of ISO plenary meetings. Voor meer informatie over het lidmaatschap van een van de commissies, contacteer Ludo Vanroy (ludo.vanroy@agoria.be).  

Meer weten? Als expert in een van de normalisatiecommissies kunt u gratis deelnemen aan een 'introductie in normalisatie'. De opleiding wordt dit jaar in maart, juni en oktober gegeven door het NBN in zowel het Frans als het Nederlands. De eerstvolgende sessie vindt plaats in Brussel op 21 en 26 maart 2019. Meer informatie over de opleiding en de inschrijving vindt u hier.